Tinh dầu: lợi ích và tác hại

Tinh dầu được chiết xuất từ cây thảo có nhân thơm, có tác dụng chữa trị một số bệnh mà ít độc hại. Với xu thế hiện nay, tinh dầu đã được xem là thuốc thay thế trong một số bệnh. Trong tương lai, việc sử dụng tinh dầu ở phương tây để thay thế cho thuốc kinh điển ngày càng phổ biến hơn.tinh dau 1
THẾ KỶ XIX
Tinh dầu đã thực sự nở rộ tại các hiệu thuốc tây, các siêu thị… Tuy nhiên, việc sử dụng tinh dầu trong chữa trị bệnh không phải là một vấn đề mới lạ. Thực vậy, y học cổ truyền An Độ được gọi là Ayurvedic, đã sử dụng các thảo dược có nhân thơm như cây húng dổi (basilic) hay gừng từ rất lâu đời. Các thảo dược có nhân thơm này được xem là thành phần cốt lõi của hệ thống chăm sóc sức khỏe, do tác dụng đối với hệ tiêu hóa cũng như trong xoa bóp. GS Xavier Fernandez, nhà hóa học và là thành viên của Ủy ban xuất bản tạp chí “Journal of essential oil research” cho biết chỉ có 10% các thảo dược đã được biết đến, là được xếp vào loại cây thảo dược có nhân thơm. Các loại thảo dược này có thể chưa từ 0.5% đến 20% tinh dầu.
Tại Pháp, vào đầu thế kỷ XIX, Rene-Maurcice Gathefosse, kỹ sư hóa học và công nghiệp ở Grasse, được mệnh danh là thành phố của nước hoa, đã phát hiện ra hiệu ứng lên sẹo và chống khuẩn của cây oải hương (hương liệu được dùng để chế tạo nước hoa) trên vết bỏng ở cánh tay của ông khi ông nhúng cánh tay vào trong một thùng tinh dầu mà ông tường là thùng nước lạnh. Với sự phát triển vượt bực của ngành công nghiệp hóa học tiên tiến, nhờ kỹ thuật chiết xuất, đã thực hiện nốt phần còn lại: đó là sự ra đời của “hương liệu-liệu pháp”, sự trở về với tinh dầu để chăm sóc sức khỏe của chính mình. Ngược lại với “thực vật liệu pháp” mà trong đó người ta sử dụng một phần của thảo mộc hoặc nguyên cả cây thảo mộc, còn trong hương liệu liệu pháp, tinh dầu được chiết xuất từ lá cây, đầu cành cây đang ra hoa, vỏ cây hay các vỏ cam, chanh. Thí dụ tinh dầu của quế, được biết đến như một chất sát khuẩn, đã được chiết xuất bằng cách chưng cất từ vỏ của nhánh cây non. Ngược lại, tinh dầu của chanh hay cam đắng lại được ép từ vỏ.tinh dau 2Trước tiên, tinh dầu được sử dụng trong thẩm mỹ vì hương thơm dễ chịu và trong ngành công nghiệp thực phẩm như là chất bảo quản. Sau đó, tinh dầu được nhắm đến trong lĩnh vực điều trị nhưng cũng chỉ đạt được 1-2% sản phẩm. Do trào lưu ưa chuộng hương liệu đang lên cao, nên dự kiến sản phẩm sẽ tăng lên 10% trong những năm sau này, đặc biệt là ở vùng đông nam nước Pháp.tinh dau 3Thực sự chúng ta trông chờ gì ở tinh dầu?
Ngay cả khi có nhiều kết quả trong điều trị đã được công nhận theo kinh nghiệm, nhưng chỉ có tác dụng kháng khuẩn là được công nhận một cách khoa học. Tinh dầu bạc hà, tinh dầu cây hương thảo hay quế Tích Lan đều có tác dụng kháng khuẩn. Và nếu được khuếch tán trong một căn phòng thì tinh dầu có khả năng ức chế sự nhân bản của vi khuẩn rồi tiêu diệt chúng và quét sạch không khí chung quanh. Tương tự như việc thực hiện kháng sinh đồ, các nhà nghiên cứu cũng có thể tạo được “hương liệu đồ” ở trong phòng thử nghiệm. Các khuẩn lạc như tụ cầu vàng, E.coli được nuôi cấy với vài giọt tinh dầu, vài giờ sau các nhà nghiên cứu thấy một phần khuẩn lạc đã biến mất. Tác dụng kháng khuẩn này cũng có hiệu ứng đối với nhiễm khuẩn da do virut herpes, chấy rận hay vết loét trong miệng (aphte). Tác dụng của tinh dầu cây oải hưởng đã được kiểm chứng. Cần lưu ý là trước khi bôi lên da, phải luôn luôn hòa loãng tinh dầu trong một một loại dầu thực vật nào đó.
Sau cùng, bác sĩ cũng có thể kê đơn các loại tinh dầu bằng đường uống tương tự như là thuốc uống vậy. Theo TS Charrié cho biết, ta có thể điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu mà không cần dùng đến kháng sinh. Ta chỉ cần phối hợp 2 loại tinh dầu làm tan máu bầm như cây oải hương và cây cajeput (Melaleuca leucadendron) với một loại tinh dầu kháng khuẩn như quế Tích Lan. Sau đó, hòa trộn chúng vào trong dung dịch chiết xuất từ cây bụi nhỏ (myrtille), như vậy là ta đã có được một thứ thuốc kháng khuẩn đường niệu.tinh dau 4Cần cảnh giác, điều trị bằng thuốc thiên nhiên không phải là không có tai biến. Uống tinh dầu cũng nguy hiểm như tự uống kháng sinh vậy. TS Charié cho rằng việc kê đơn và tư vấn của dược sĩ là rất cần thiết.
Bác sĩ và dược sĩ có thể chấp nhận các công thức chữa trị của tinh dầu, sau khi các công trình nghiên cứu được thực hiện tại các phòng thí nghiệm về liệu pháp thực vật và hương liệu được cấp bằng đại học.

VỊ THẾ CỦA TINH DẦU TRONG TƯƠNG LAI
Mặc dầu hiện nay, Hiệp hội y sĩ của Pháp chưa công nhận hương liệu liệu pháp như một chuyên khoa, nên chưa có chức danh “bác sĩ chuyên khoa hương liệu liệu pháp”. Tuy vậy, bác sĩ và dược sĩ hoàn toàn có thể kê đơn và tư vấn về việc sử dụng tinh dầu mà không cần điều kiện tiên quyết. Tuy nhiên, theo TS Charrié việc sử dụng tinh dầu không đúng “bài bản” có thể gây ngộ độc bất kể dùng đường uống hay ngoài da. Các công trình nghiên cứu cho thấy cặn lắng của tinh dầu oải hương được tìm thấy trong nước tiểu của tho, 15 phút sau khi người ta bôi tinh dầu vào tai của thỏ. Các phân tử của tinh dầu khuếch tán nhanh qua da và đi vào hệ tuần hoàn của thỏ. Ngoài trừ trường hợp đặc biệt do bác sĩ kê đơn, còn việc sử dụng tinh dầu được xem là chống chỉ định ở phụ nữ có thai hay cho con bú, trẻ em < 8 tuổi hay đối với những người mắc bệnh về thần kinh hay bị dị ứng.
tinh dau 5Tinh dầu bạc hà có nguy cơ làm cho cao huyết áp nặng thêm trong khi tinh dầu cây hương thảo (romarin), giàu chất long não, có thể gây ra cơn hen phế quản. Như vậy, trong trường hợp ngộ độc do uống quá nhiều tinh dầu, cần phải xử trí nhanh bằng cách cho bệnh nhân uống 3-4 muỗng canh dầu ăn thực vật và sau đó gọi cấp cứu 115.
Ngay cả bôi ngoài da, tinh dầu cũng có thể gây ngộ độc. TS Jean-Charles Schnebelen, chuyên gia tư vấn về thực vật-hương liệu liệu pháp ở Paris XIII, khuyến cáo, trước khi sử dụng, nên nhỏ một giọt tinh dầu rồi xoa đều khắp khuỷu tay và chờ 24 giờ để xem có phản ứng kháng nguyên xảy ra hay không. Một vài loại tinh dầu như bạc hà, cây húng hương, cây kinh ô giới, cây đinh hương đã được biết là thường gây dị ứng da. Bất kể là phản ứng dị ứng, bõng hay bị kích thích… cần phải rửa sạch da bằng dầu thực vật trung tính, sau đó rửa lại bằng nước xà phòng. Thật vô ích khi đưa cánh tay dưới vòi nước máy vì sẽ không có tác dụng gì cả. Tinh dầu không tan trong nước, nên nó không thể tự đào thải được. Như vậy, bản thân tinh dầu không độc hại mà do sử dụng không đúng cách mới gây ra tác hại mà thôi.

Trong một thập niên nay, hương liệu liệu pháp đã cố sức vượt qua giới hạn của thuốc thôngtinh dau 6 thường để có thể đặt chân vào lĩnh vực điều trị lâm sàng. Mặc dù vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm, nhưng tinh dầu đã khẳng định được tính hiệu quả trong các cơ sở điều trị ung thư, thần kinh và phẫu thuật. Tại Thụy Sĩ, các công trình nghiên cứu nhắm vào mục tiêu phòng ngừa bệnh nhiễm khuẩn hầu họng với tinh dầu cây húng hương, bạc hà, kinh ô giới và quế Tích Lan. Các tinh dầu này được dùng để khử trùng các sàn nhà trong phòng hoặc được khuếch tán thông qua hệ thống xử lý không khí của các dinh thự. TS Marie-Cecile Pibiri thuộc Trường đại học bách khoa Lausanne, Pháp, cho biết các sản phẩm tinh dầu này ít độc hại đối với bệnh nhân hơn so với các chất khử khuẩn không khí được dùng lâu nay.
tinh dau 7Sự trở lại của tinh dầu không chỉ giới hạn ở hệ thống thông khí mà đa dạng hơn. TS Franck Gigon, bác sĩ đa khoa và chuyên gia về hương liệu liệu pháp, rất quan tâm đến gừng tươi và đặc biệt là tinh dầu của gừng. Gừng rất giàu chất gingérol, có tác dụng chống nôn rất hiệu quả, thường được sử dụng để chữa trị phản ứng phụ do hóa trị liệu gây ra. Các công trình được thực hiện ở nhiều nước khác nhau cho thấy tinh dầu cũng có hiệu quả như một loại thuốc kinh điễn mà lại ít tác dụng phụ. Tinh dầu cây tràm hoa lục (niaouli), một ngày “đẹp trời” nào đó, cũng có thể thâm nhập vào các cơ sở điều trị ung thư! TS Anne-Marie Giraud-Robert, bác sĩ đa khoa, cũng rất quan tâm đến tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm và làm lên sẹo, tinh dau 8trong phòng ngừa nhiễm khuẩn vết bõng do xạ trị ung thư vú và kết quả đã được kiểm chứng. Hòa tan và áp lên da, tinh dầu tràm hoa lục có công năng như chất bảo vệ khỏi tác dụng của phóng xạ, có tác dụng làm giảm đau và ngứa ngáy. Tinh dầu này cũng có hiệu quả đối với các phản ứng khác như nôn ói hay nóng rát ở vùng thượng vị. Chỉ cần vài năm nữa thôi, cuốn “thánh kinh” Vidal màu đỏ sẽ “quá tải” với các chế phẩm từ tinh dầu.
Hiện nay, tinh dầu đã có mặt thường xuyên trong các thành phần của thuốc như là một chất bảo quản. Theo TS Charrié, trọng tâm vấn đề không phải là hiệu quả của các phân tử như là hoạt chất mà là bản chất của tinh dầu. tinh dau 9Được chiết xuất từ thảo dược có nhân thơm, nên tinh dầu không được cấp bằng sáng chế, vì vậy mà các nhà công nghiệp dược phẩm không mấy mặn mà. Nhưng chắc chắn là một ngày nào đó, tinh dầu sẽ được ghi tên vào danh sách của các hoạt chất.
Vào cuối năm 2013, TS Marie-Cecile Pibiri sẽ tham gia vào một dự án được thực hiện tại bệnh viện thuộc thành phố Lausanne, Pháp. Trong công trình nghiên cứu này, các loại tinh dầu sẽ được sử dụng thay thế cho liệu pháp đối chứng, chủ yếu là kháng sinh trên một số bệnh nhân. Theo TS Pibiri, không còn nghi ngờ gì nữa, tinh dầu đang mở dần cánh cửa của tương lai!
(Theo Ça m’intéresse, 5/2013)

BS NGUYỄN VĂN THÔNG
DrThong007@gmail.com

Bài này đã được đăng trong Khoa học ngày nay. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s