Bụng: sức khỏe của chúng ta

bung 1BỘ NÃO THỨ HAI

bung 2100 triệu nơ-rôn tạo nên một hệ thần kinh thực sự nằm trong bụng , được xem là bộ não thứ hai của chúng ta. Đây là một phát hiện mới mang tính đột phá cách mạng…

HỆ THẦN KINH RUỘT
Nếu bạn mắc chứng chán ăn do thần kinh (anorexia nervosa) thì đó không phải là một chứng bệnh liên quan đến thần kinh mà lại là một rối loạn của đường tiêu hóa!Hoặc ta có thể chẩn đoán bệnh Parkinson chỉ bằng cách khảo sát các tế bào của ruột già!
Nếu cách đây 15 năm, các giả thuyết nêu trên bị xem là hoang tưởng thì bây giờ những ý tưởng đó đang được nghiên cứu một cách nghiêm túc. GS Michael Gershon thuộc Viện đại học Columbia, NewYork, Hoa Kỳ, đã thực hiện các công trình nghiên cứu đó. Nhà nghiên cứu người Mỹ này đã phát hiện bộ não thứ hai, còn gọi là hệ thần kinh ruột, nằm trong bụng của chúng ta. Trái ngược với tim và cơ bắp được điều khiển bởi hệ thần kinh trung ương nằm trong sọ não, ruột non của chúng ta cũng tạo ra một hệ thần kinh riêng biệt, được gọi là hệ thần kinh ruột. Hệ thần kinh này hoàn toàn tự động mà nếu thiếu nó thì hệ tiêu hóa sẽ bị tê liệt, không hoạt động được. Chẳng hạn như trong bệnh Hirschsprung, có sự phát triển bất thường của hệ thần kinh ruột khiến cho đoạn đầu tiên của ruột già không có sự phân bố thần kinh, khiến cho ruột già không hoạt động được, gây ra chứng táo bón và tắc ruột trầm trọng.bung 3Thật kỳ lạ, bộ não thứ hai này không có hình thù của một cái đầu bé tí nằm trong hố bụng mà nó được trải dài dọc theo hệ tiêu hóa dưới dạng một mạng lưới chứa hàng trăm triệu nơ-rôn, bao phủ toàn bộ mặt trong của niêm mạc ruột. Cấu trúc của nơ-rôn hệ thần kinh ruột cũng tương tự như của hệ thần kinh trung ương, chỉ có một sự khác biệt duy nhất: nơ-rôn của hệ thần kinh ruột không được bao phủ bởi màng myelin, nên tốc độ dẫn truyền thần kinh không được nhanh. Tuy vậy, tín hiệu mà ruột gởi đi cũng không cần thiết phải nhanh làm gì bởi vì hoạt động của ruột do nó điều khiển cũng khá chậm và hơn nữa nó nằm quá gần cơ quan mà nó điều khiển. Chức năng chủ yếu của hệ thần kinh ruột là kích hoạt sự tiêu hóa: nó kiểm soát nhu động ruột để đảm bảo sự chuyển động của thức ăn cũng như sự tiết dịch tiêu hóa. Đồng thời, nó nhận các tín hiệu từ các tế bào đặc biệt nằm trong ruột non, có chức năng phân tích thực trạng của môi trường như độ acid, bản chất của thức ăn, độ độc hại… Thí dụ như có một miếng bip-tết bị ôi thiu, tức thì các tế bào cảnh giác sẽ cảnh báo cho hệ thần kinh ruột và lập tức hệ thần kinh trung ương phát động sự co thắt nhu động ruột theo chiều ngược lại khiến cho “nạn nhân” bị nôn ói…

95% SEROTONIN ĐƯỢC SẢN XUẤT Ở RUỘT NON
Hệ thần kinh ruột gởi đều đều các “báo cáo” về não bộ qua dây thần kinh phế vị để đảm bảo thông thương theo 2 hướng nhờ có các chất trung gian dẫn truyền thần kinh trong máu. Có khoảng 20 chất trung gian này được xác định, trong đó nổi bật nhất là Acetylcholin, dopamin và serotonin. GS Gershon khẳng định là khoảng 95% serotonin được sản xuất trong ruột non. Chỉ một phần nhỏ chất serotonin này kích hoạt não bộ ở vùng dưới đồi, gây ra xúc cảm. Đến bây giờ, các nhà khoa học đã xác định xúc cảm có thể gây ra các tác động ở hệ tiêu hóa và ngược lại. Một sự viêm nhiễm ở ruột già có thể tạo ra sự phóng thích serotonin, gây ra xúc cảm với hiệu ứng tiêu cực do một loạt tín hiệu được truyền đi.
Theo GS Gershon, tác động này như “mũi giáo và cái khiên”. Thí dụ như trong trường hợp nhiễm trùng, một số tế bào ruột non tiết ra chất trung gian dẫn truyền thần kinh này. Chất này sẽ kích thích hệ miễn dịch đồng thời ức chế phản ứng viêm. Như vậy, nó khởi đầu cho một tiến trình bảo vệ cho các nơ-rôn tránh được phản ứng viêm. Khám phá mới lạ này đã mở ra một hướng mới mang tính cách mạng bởi vì lối vào ruột non trăm lần dễ hơn là sọ não để nghiên cứu một số bệnh.
Vào năm 2010, Viện nghiên cứu Inserm913, thành phố Nantes, Pháp, đã tiến hành khảo sát các nơ-rôn của hệ thần kinh ruột ở các bệnh nhân mắc chứng Parkinson. Kết quả cho thấy trong số 29 bệnh nhân thì có đến 21 người có biểu hiện bất thường ở hệ thần kinh ruột tương tự như được nhận thấy ở các nơ-rôn của hệ thần kinh trung ương: đó là các mảng protêin, được gọi là thể Levy. Theo GS Michel Neunlist, giám đốc điều hành Inserm, cho biết độ trầm trọng của bệnh tương quan với độ tổn thương của các thể Levy này. Như vậy, các nhà nghiên cứu có thể thiết lập các tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh Parkinson, chỉ đơn giản là bằng cách quan sát các mẫu sinh thiết lấy từ ruột non. Cũng có nghĩa là chỉ cần xác định được các triệu chứng tiêu hóa của những bệnh nhân này ta có thể chẩn đoán bệnh Parkinson, sớm hơn 20 năm trước khi các triệu chứng vận động đầu tiên xảy ra, khiến ta có thể điều trị cho bệnh nhân từ rất sớm.bung 4Các nhà nghiên cứu của Viện Inserm Nantes còn quan tâm đặc biệt đến một thành phần khác của hệ thần kinh ruột: đó là các tế bào hình sao. Tương tự như trong não bộ, các tế bào này hoạt động với mối tương quan mật thiết với các nơ-rôn của hệ thần kinh trung ương. Vì vậy, chúng đóng một vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ rào chắn thượng bì ruột. Rào chắn thượng bì này bao phủ toàn bộ mặt trong của ruột, chỉ để lọt qua các chất dinh dưỡng còn ngăn chận lại tất cả các tác nhân gây bệnh cũng như các chất độc đối với cơ thể. Trong trường hợp như viêm đường ruột hay ung thư đại trực tràng thì tính chọn lọc này bị giảm đi. Vì vậy, vai trò của tế bào hình sao là tăng cường sự điều chỉnh và kiểm soát sự tăng sinh tế bào của rào chắn thượng bì này. Bằng cách kích hoạt các tế bào hình sao thông qua các nơ-rôn, các nhà nghiên cứu có thể ngăn chận được sư hư hại của rào chắn thượng bì này. Từ đó, một số liệu pháp chữa trị đang được các nhà nghiên cứu thử nghiệm. Trong số đó, nổi bật nhất là liệu pháp kích thích nơ-rôn bằng dòng điện (tương tự như máy tạo nhịp tim pace-maker). Các nhà nghiên cứu còn đặc biệt quan tâm đến các acid béo omega-3 hoặc một vài chất xơ bởi vì một khi đã được biến dưỡng trong ruột non, chũng có thể tổng hợp được các chất trung gian thần kinh dành cho nơ-rôn và các chất này tự chúng có thể kích hoạt tế bào hình sao.

100.000 TỈ VI KHUẨN BẢO VỆ CƠ THỂ CHÚNG TA
Một trặm ngàn tỉ vi khuẩn cư trú trong tiêu hoá của chúng ta đã trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học. Thật vậy, công trình nghiên cứu mang tên MetaHIT là dự án do Viện nghiên cứu Inra thực hiện kéo dài trong 4 năm và đã kết thúc vào tháng 6/2012. Các nhà nghiên cứu đã giải mã bộ mã gen (genome) của hầu hết các vi khuẩn cư trú trong hệ tiêu hoá của chúng ta. Bằng cách phân tích phân của hàng trăm người châu Au, các nhà nghiên cứu đã mô tả được 3,3 triệu gen của vi khuẩn tức là gấp 150 lần bộ mã gen của con người. Nhờ phân tích các khuẩn lạc này, các nhà nghiên cứu đã sắp xếp thành 3 loại theo họ của vi khuẩn tiêu biểu nhất như Bacteroid, Prevotella và Ruminococcus. Cũng tương tự như nhóm máu, họ tập hợp các nhóm trên thành một nhóm gọi là “Nhóm ruột” hay “Týp ruột” đặc thù. Một dự án khác cũng ở châu Au, có tên gọi là MetaGenoPolis, sẽ được tiến hành vào năm 2013. Dự án nhắm vào nhiều mục đích, trong đó có mục đích thiết lập ngân hàng sinh học bảo tồn mẫu phân của một triệu người.bung 5Tại sao phân lại khiến các nhà nghiên cứu quan tâm đến như vậy? Càng lúc các công trình nghiên cứu càng cho thấy mối liên hệ giữa thành phần cấu tạo của khuẩn lạc với tình trạng sức khỏe của con người. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra sự mất quân bình vi khuẩn trong các bệnh lý đường ruột như hội chứng đại tràng kích thích cũng như các chứng viêm đường ruột mạn tính như bệnh Crohn…

PROBIOTIC GIÚP SỰ TIÊU HÓA VÀ CHỐNG TRẦM CẢM
Thật là ngoài sức tưởng tượng, các công trình nghiên cứu cho thấy vi khuẩn đường ruột ở trẻ em bị hen suyễn khác hẵn với vi khuẩn ở trẻ bình thường. Cũng vậy, vi khuẩn của trẻ béo phì cũng khác với trẻ bình thường. Các nhà nghiên cứu tự hỏi đây có phải là hậu quả của thói quen ăn uống không?
Thật ra không đơn giản như vậy! Thành phần cấu tạo của vi khuẩn có thể là một phần trong nguyên nhân gây bệnh. Vào năm 2006, một nhà nghiên cứu người Mỹ đã so sánh những con chuột không có khuẩn lạc ruột với những con chuột này sau khi đã được cấy ghép khuẩn lạc của chuột béo phì. Kết quả những con chuột được cấy ghép này đã ăn uống nhiều hơn và trở nên béo phì!
Công trình nghiên cứu khác nhắm mục tiêu vào mối tương quan với bệnh đái đường týp 2. Trong công trình nghiên cứu được công bố vào tháng 9/2012, các nhà khoa học thuộc Viện nghiên cứu Inra cho thấy một kết quả rất kỳ thú ở 345 bệnh nhân đái đường: vài loại vi khuẩn, có số lượng rất lớn ở người khỏe mạnh, thì lại hiện diện rất ít trong ruột của bệnh nhân đái đường, ngược lại vi khuẩn gây bệnh thì lại rất nhiều.
Tóm lại, 60.000 gen vi khuẩn đã trở thành chất chỉ điểm. Bằng cách khảo sát khuẩn lạc của những người này, ta có thể xác định với độ chính xác đến 90% là mắc bệnh hay không. Điều này cho phép phát hiện sớm các trường hợp bệnh lý khác và có thể trở thành công cụ chẩn đoán thay thế hiệu quả đối với những bệnh cần các thử nghiệm xâm phạm vào cơ thể. Nhờ vậy, các nhà nghiên cứu người Mỹ đã hướng vào bệnh viêm khớp dạng thấp. bung 6Kết quả công trình nghiên cứu được công bố vào tháng 4/2012 cho thấy có sự hiện diện của các gen vi khuẩn đặc thù.
Do sự quân bình của hệ khuẩn lạc ảnh hưởng đến sức khỏe của chúng ta, nên các nhà khoa học đã nghiên cứu để tìm ra phương cách duy trì sự quân bình này. Đó là sự ra đời của Probiotic. Thực phẩm chức năng này chứa các vi khuẩn sống, được hấp thu với số lượng vừa đủ sẽ làm biến đổi tích cực môi trường của người đã tiếp nhận chúng. Công trình nghiên cứu còn cho thấy probiotic giúp cho sự tiêu hóa được dễ dàng hơn, làm giảm triệu chứng tiêu chảy, sình ruột đồng thời kích thích hệ miễn dịch. Một công trình nghiên cứu khác, được công bố trên tạp chí “British Journal of Nutrition” vào năm 2011, cho phép sử dụng probiotic như là một thuốc chống trầm cảm!

GHÉP PHÂN CHỮA TRỊ VIÊM NHIỄM, ĐÁI ĐƯỜNG VÀ BỆNH PARKINSON
Theo TS Herve Blottiere, giám đốc Viện nghiên cứu Inra, cho biết trong thời gian đến, chúng ta sẽ thấy xuất hiện trên các quầy của siêu thị các loại sữa chua (yaourt) chống trầm cảm. Các nhà nghiên cứu cũng chưa hiểu rõ lắm về cơ chế tác dụng của probiotic. Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền ở châu Au đòi hỏi các chứng cớ khoa học đáng tin cậy trước khi cấp phép sản xuất đại trà.
Một loại thực phẩm chức năng khác cũng thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu: đó là các Prebiotic. Các chất xơ không tan trong nước và một vài acid béo chuỗi ngắn không tiêu hóa trong ruột non, dẫn đến tình trạng lên men ở đại tràng. Sản phẩm của sự lên men này tạo ra một hệ sinh thái thích hợp cho sự phát triển của một số vi khuẩn có lợi cho cơ thể (đặc biệt là bifide) và có thể làm biến đổi sự quân bình của khuẩn lạc.
Tuy nhiên, hữu hiệu nhất lại là liệu pháp cấy ghép phân. bung 7Trước tiên, bệnh nhân phải được rửa ruột để tống khứ hết chất cặn bả ra ngoài. Sau đó mới bắt đầu cấy ghép vào ruột phân của người mạnh khỏe nhờ một ống thông, để tái tạo lại khuẩn lạc trong ruột già. Nhiều công trình nghiên cứu liệu pháp cấy ghép phân được thực hiện ở Uc và Hà lan, cho thấy tác dụng hữu hiệu đối với nhiễm khuẩn Clostridium difficile kháng thuốc. Các công trình nghiên cứu trên còn cho thấy hiệu quả khích lệ ở bệnh nhân đái đường và Parkinson.
Mối tương quan giữa sức khỏe và khuẩn lạc là không còn nghi ngờ gì nữa, tuy nhiên cơ chế tác dụng vẫn chưa hiểu rõ, chỉ mới biệt được là các vi khuẩn ruột có khả năng tiết ra các phân tử mà niêm mạc ruột nhận diện được. Tế bào của niêm mạc ruột này có thể bị kích hoạt và tiết ra hàng loạt các phân tử khác có khả năng tác động lên các nơ-rôn của hệ thần kinh ruột. Tóm lại, bộ não thứ hai của chúng ta có thể chịu ảnh hưởng của… vi khuẩn.
(Theo ça m’intéresse, 12/2012)

BS NGUYỄN VĂN THÔNG
DrThong007@gmail.com

Bài này đã được đăng trong Khoa học ngày nay. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s