Đỉnh cao của phẫu thuật: PHẪU THUẬT GEN

Đưa các chất cực nhỏ vào trọng bộ mã gen của người để các chất này đóng vai trò của những phẫu thuật gia phân tử xử lý các gen bị đột biến : đó là niềm hy vọng vào liệu pháp điều trị gen mới.
Ngồi trên một cai ghế cao, cằm và trán được giữ chặc, cậu bé Guillaume 9 tuổi rưỡi, kiên nhẫn chờ đợi cuộc thử nghiệm khởi sự. Cậu bé liếc nhìn các ống kim tiêm bằng điện, bộ dây ống và các thiết bị y khoa khác nằm trên bàn trước mặt cậu. Cậu bé biết rất rõ diễn biến của cuộc thử nghiệm được mệnh danh là “Định lượng sự khác biệt về hiệu thế xuyên thượng bì mũi”. Trong vài tháng qua, cậu bé đã chịu 6 lần thử nghiệm, luôn luôn ở trong căn phòng “Thăm dò qua đường mũi” ở tầng 3 của Bệnh viện Necker ở Paris. Không giao động, mặc dầu bắt buộc phải ngồi yên trong vòng một tiếng rưỡi, với một ống thông nhỏ đặt vào trong một lỗ mũi vài centimet. Cuộc thử nghiệm này là một yếu tố then chốt để đánh giá hiệu quả của một loại thuốc đang thử nghiệm.

Guillaume bị chứng bệnh nhầy nhớt (mucoviscidose), một chứng bệnh di truyền gây ra các rối loạn tiêu hoá cho cậu và buộc cậu phải “nốc” khoảng 19 viên thuốc mỗi ngày. Cậu bé đã phải thuyết phục cha mẹ cậu để chấp thuận cho cậu tham gia vào cuộc thử nghiệm lâm sàng một loại thuốc mới, PTC124 này. PTC124, nhìn bề ngoài cũng chỉ là một chất bột trắng bình thường, uống một ngày 3 lần nhưng thực sự là một chất chống biến đổi gen với độ chính xác đáng kinh ngạc. Đây thực sự là một thiết bị cực nhỏ có khả năng xâm nhập vào bộ máy tổng hợp protêin của Guillaume để ép buộc bộ máy này phải thực hiện việc điều chỉnh lại sự đột biến gen, nguyên nhân gây ra chứng bệnh này.
Sửa chữa một gen bị bệnh hơn là thay thế nó, đó là mục tiêu đầy tham vọng của kỹ thuật mới, được gọi là “phẫu thuật” gen. Liệu pháp này được ra đời cách đây 10 năm, đã thu hút rất nhiều công trình nghiên cứu trên toàn thế giới. Thực vậy, từ 20 năm nay, với liệu pháp gen cổ điển thì các nhà nghiên cứu chỉ có thể tìm cách thay thế một gen bị suy thoái bằng một gen lành mạnh đúng tiêu chuẩn. Hàng trăm thử nghiệm lâm sàng đã được tiến hành, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực các bệnh di truyền, truyền nhiễm và ung thư. Tuy nhiên, kết quả thành công chỉ đếm được trên đầu ngón tay.
Sự tiến bộ vượt bực trong công việc giải mã gen và sựu đột biến gen đã mở ra một kỷ nguyên mới. Từ đây, các nhà phẫu thuật phân tử, thuốc điều trị có thể “sửa lỗi” gen một cách chọn lọc. Các nhà phẫu thuật có thể cắt bỏ phần gen bị tổn thương và thay vào đó phần gen hoàn toàn mới… Những sự can thiệp đó, tuỳ theo trường hợp có thể thực hiện trên ADN, ngay giữa các nhiễm sắc thể; trên ARN truyền tin hoặc ngay khi giải mã trong protêin. (xem hình)
Cho đến bây giờ, phần lớn các kỹ thuật phẫu thuật gen chỉ mới đặt chân vào giai đoạn sơ bộ của công trình nghiên cứu, ngoại trừ PTC124, phân tử mà cậu bé Guillaume đang thử nghiệm. Tại Pháp, có khoảng 6.000 – 7.000 người bị chứng bệnh nhầy nhớt (mucoviscidose) giống như nó, một chứng bệnh gây ra do thiếu gen CFTR, dẫn đến tình trạng rối loạn tiêu hoá và hô hấp. Nhưng Guillaume lại thuộc vào nhóm 15% bệnh nhân chịu sự đột biến gen đặc biệt, được gọi là “non sens” hay “ codon stop”. Và chính sự đặc biệt này lại là niềm hy vọng có được hiệu quả của PTC.

TS Isabelle Sennet-Gaudelus, người phối hợp thực hiện công trình nghiên cứu này trên 30 đứa trẻ, đã giải thích hiện tường này như sau: Tất cả các gen truyền tin đều có một tín hiệu ngừng (codon stop) để dừng sự chế tạo protêin khi đã hoàn thành. Ở bệnh nhân này lại có tín hiệu ngừng sớm, nên sự chế tạo protêin dừng quá sớm. Protêin bị “xén” bớt đó sẽ bị cho vào “thùng rác” bởi hệ kiểm soát chất lượng tế bào. PTC che dấu tín hiệu ngừng “trật chìa” này đi. Hiện tượng kỳ lạ này, được gọi là “ sự chuyển mã tín hiệu ngừng”, đã được theo dõi cách đây 10 năm bằng một loại kháng sinh cổ lỗ, đó là gentamycine. Tuy nhiên, gentamycine có thể gây ngộ độc nếu dùng trong thời gian dài, nên công trình bị gián đoạn. Để tìm chất thay thế cho gentamycine, Công ty dược phẩm PTC Therapeutics của Hoa Kỳ đã phải sàng lọc khoảng 800.000 hoá chất trước khi tìm ra PTC124 vào năm 2004. Để tái lập tiến trình tạo ra chất CFTR, một loại protêin chủ yếu trong việc điều hoà sự trao đổi ion clo ngoại bào, Cty PTC đã có thể khắc phục được các hậu quả của sự biến đổi gen: chất tiết niêm mạc dày và dính, tắc nghẽn đường hô hấp và tiêu hoá. Có điều chắc chắn là phân tử PTC124 này không thể có tác dụng hoàn toàn với tất cả các tế bào bị bệnh. Chỉ cần 5-10% protêin hoạt động là đủ để đạt được hiệu quả đối với tét thử nghiệm bằng mũi này.
Trong vài năm nữa, liệu pháp gen này không những có thể thay đổi tận gốc chứng bệnh nhày nhớt với đột biến gen “non sens” mà còn có thể thay đổi cả các chứng bệnh khác như các bệnh về cơ hay các bệnh về di truyền khác, kể cả ung thư. Bởi vì PTC124 không phải đặc thù cho một chứng bệnh mà cho sự đột biến gen.

(Theo Science&Vie)
BS NGUYỄN VĂN THÔNG
DrThong007@gmail.com

Bài này đã được đăng trong Khoa học ngày nay. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s